کتابداری و اطلاع رسانی

هدف مندی
(مقصود تویی، کعبه و بت خانه بهانه)

هدف، یعنی مشخص کردن نقطه ای که سعی در رسیدن به آن داریم. هر هدف تعیین شده، همراه با دلایل انتخاب آن باید دقیقا روشن و قابل تعریف باشد.رفتارهای دانش آموزان در این دوران معمولا هدف مندانه نیست. آنان صرفا کارهایشان را به این دلیل انجام می دهند که از آنها خواسته شده است. این ناهدف مندی باعث می شود انجام کارهایشان از ثبات،کیفیت و انگیزه مندی بالایی برخوردار نباشد که نتیجه آن ایجاد سرخوردگی و ناامیدی در آنهاست.

آنها هم چنان که رشد می کنند و بزرگ می شوند، با مسائل بزرگ تری در زندگی مواجه خواهند شد و بالطبع مجبور به اتخاذ تصمیمات بزرگ تری نیز هستند.اگر در چنین شرایطی آنان نتوانند اهدافی کلان برای خود تعیین کنند، نمی توانند تصمیم درست بگیرند و ضربه های سنگین و جبران ناپذیری را متحمل خواهند شد؛ بنابراین آنها باید هدف مندی در کارها را از همین دوران شروع و تجربه نمایند تا برای تعیین اهداف کلی تر در آینده توان مند شوند.

حضرت رسول اکرم می فرماید: ای ابوذر! باید در همه چیز هدف داشته باشی،حتی در خوابیدن و خوردن

وفای به عهد
(من از بدقولی بیزارم)

بدقولی یکی از موثرترین عوامل در مخدوش شدن روابط افراد با یکدیگر و هم چنین طردشدن شخص از بین جمع می باشد.بدقولی معمولا در بین کودکان و نوجوانان رایج تر و محسوس تر از افراد دیگر جامعه است.دانش آموزان در این سنین برای تعهدات خود اعتبار و اهمیت زیادی قائل نمی شوند و فکر می کنند با عمل نکردن به آنها اتفاق مهم و بدی نخواهد افتاد؛ البته شاید تا حدودی نیز این چنین باشد، اما عادت کردن به بدقولی و عمل نکردن به عهد خود در دراز مدت می تواند برای آنها بسیار خطرناک باشد. بچه ها هم چنان که رشد می کنند و بزرگ می شوند، تصمیمات و مقاصد بزرگ تری را نیز اتخاذ می کنند، بنابراین اگر آنها در راه رسیدن به اهداف و مقاصد خود به عهد و پیان هایی که با خود و دیگران بسته اند، پایبند نباشند، تاثیرات منفی بزرگی را ممکن است بر زندگی خود و دیگران بر جای گذارند.آنها باید خوش قولی و وفای به عهد را از همین دوران بیاموزند تا ریشه های آن به عنوان پایه های اخلاق در وجود آنها قوی شود.

به پیمان من وفا کنید تا به پیمان خود با شما وفا کنم(بقره،آیه 67)

آینده نگری
(عاقبت کار،چه خواهد شد)

یکی از مهم ترین مسائلی که آموختن آن لازم است، آینده نگری و سنجیدن عاقبت کارهاست.آینده نگری به مفهوم اندیشیدن در مورد زمان آینده به صورت کوتاه مدت و یا دراز مدت، انتخاب اهداف-متناسب با توانایی ها- و برنامه ریزی در جهت رسیدن به آنها می باشد.از آن جایی که دانش آموزان در این سنین هنوز به طور عینی فکر می کنند و نمی توانند برای اهداف عالی بلند مدت تفکر انتزاعی داشته باشند، این مهارت باید در آنان ایجاد شود که بتوانند شعاع فکر و اندیشه خود را از زمان حال به زمان آینده گسترش دهند و برای رسیدن به اهداف متعالی در آینده برنامه ریزی و کوشش کنند.

ساده زیستی
(هرکه بامش بیش، برفش بیشتر)
متاسفانه در عصر حاضر بنا به دلایل پوچ و واهی،تجمل گرایی، مد پرستی و زیاده خواهی به صورت یکی از بغرنج ترین مسائل انسانی در آمده است تا جایی که حتی کودکان و نوجوانان نیز از خطر آن مصون نمانده اند و با آن دست به گریبانند.

نوجوانان به راحتی به سمت جاذبه های کاذب و مدهای جامعه سوق پیدا می کنند و بدون تامل،اندیشه و توجه به فلسفه وجود و نیاز به چنین چیزهایی از آنها الگو می پذیرند. این آفت و معضل بزرگی است که دامنگیر آنان گردیده است و موجب از دست رفتن و اتلاف سرمایه های مادی و معنوی آنان می گردد. ما باید به آنان کمک کنیم تا ساده زیستن را بیاموزند و طعم لذت های واقعی زندگی را بچشند.

مسئولیت پذیری
(من مسئولیت پذیرم)

نوجوانان به تدریج که بزرگ تر می شوند، در مقابل مسئولیت های بزرگ تری نیز قرار می گیرند و پذیرفتن این مسئله برای انان مشکل است؛ زیرا آنان دوست ندارند آزادی ها و لذت های خود را با زیر بار مسئولیت رفتن از دست بدهند؛ اما پذیرفتن مسئولیت های مختلف متناسب با هر مرحله از رشد در زندگی اجتناب ناپذیر است؛ چنانچه شخص از زیر بار مسئولیت های خود شانه خالی کند، زندگی او از دوام و استحکام کافی برخوردار نخواهد بود. به نوجوانان کمک کنید در این زمینه به طور منطقی تفکر و تدبر نمایند و وظایف خود را در خصوص مسئولیت هایی که بر دوششان است، به نحو احسن انجام دهند.

حضرت رسول اکرم می فرماید: همانا همه شما بر مردم نگهبان و مسئول هستید.

توکل
(خدایا به امید تو)

دانش آموزان غالبا در این سنین،در مورد آینده دور و نزدیک و درست انجام دادن کارهایشان نگران و مضطرب هستند.آنها می خواهند تمام کارهایشان را به بهترین شکل ممکن انجام دهند،ولی احساس می کنند قابلیت لازم برای این مهم را ندارند. آنچه در این دوره اهمیت دارد، این است که دانش آموزان این نکته را درک کنند که هیچ فردی را نمی توان یافت که در انجام تمام امور مربوط به خود، به طور ایده آل عمل کند. همه انسان ها دارای نقاط ضعفی هستند و در انجام کارهایشان به مشکلاتی بر میخورند. انان باید یاد بگیرند که فکر کنند، اهداف خود را تعیین کنند، تصمیم بگیرند و برای تحقق اهدافشان به تلاش و کوشش بپردازند؛ اما به دست اوردن نتایج نهایی مطلوب خود را از خداوند بزرگ بخواهند و بر او توکل کنند

هرکس بر خدا توکل کند، پس او برایش کافی است(طلاق،آیه 3)

صبر و بردباری
(عجله کار شیطان است)

صبر و حوصله در انجام کارها لازمه موفقیت است.دانش آموزان در این دوران برای انجام کارها بسیار عجول و شتابزده عمل می کنند. آنها می خواهند کارها را هرچه سریع تر به پایان برسانند که نتیجه آن عدم موفقیت و ناقص ماندن آنهاست.

آنها باید بیاموزند که اگر هرکاری را با صبرو حوصله و در مدت زمان کافی انجام دهند، درصد موفقیت آنها بالاتر است و ضمنا نتیجه کار نیز کیفیت بالاتری خواهد داشت. این عمل هم چنین موجب جلوگیری از انجام چندباره کار، صرفه جویی در فرصت ها و هزینه ها و نهایتا انگیزه مندی در انجام کارهاست.

انتقاد پذیری
(حق با شماست)

دانش آموزان در این سنین غالبا دوست ندارند رفتارهای شان مورد انتقاد و اعتراض دیگران قرار بگیرد، بلکه برعکس می خواهند تمام کارهایشان از طرف دیگران مورد تائید و حمایت قرار بگیردفبرطرف ساختن این گونه طرز تفکر،اهمیت بسیار بالایی دارد؛ چرا که آنها در زندگی آتی خود ناخودآگاه در معرض انتقاد و اعتراض دیگران نسبت به کارها و رفتارهایشان قرار خواهند گرفت که البته پذیرفتن بسیاری از انتقادها نقش سازنده ای در زندگی اشخاص ایفا می کند.

دانش آموزان باید یاد بگیرند که از انتقاد دیگران دچار یاس و سرخوردگی و یا احیانا خشم نشوند، بلکه با تامل و تدبر در انتقادهای مطرح شده سعی کنند با بهره وری مفید از آنها برای بهبود و سامان دادن هرچه بیشتر کارها و شخصیت خود برآیند.

قاطعیت
(نه، نه، نه)

واکنش درست و مناسب در مقابل رفتارهای مختلف، بدون در نظر گرفتن مسائل حاشیه ای نظیر دوستی ها، احساسات، ترس و خجالت و مانند آنها از طرف افراد به مفهوم وجود قاطعیت در ایشان است؛ امام معمولا چنین قاطعیتی در افراد کمتر دیده می شود که این مسئله در مورد دانش آموزان در این دوران محسوس تر است.

دانش آموزان غالبا در روابط دوستانه خود با یکدیگر رودربایستی و تعارف دارند و معمولا در بیان نظرات و عقاید خود به یکدیگر مشکل دارند.آنها فکر می کنند چنانچه خلاف میل و عقیده دوستان خود حرفی بزنند یا کاری انجام دهند،آنها را از دست خواهند داد. گاهی نیز ترس و خجالت باعث می گردد از دانش آموز رفتاری مخالف و میل عقیده باطنی اش سر زند.گاهی اوقات یک نه یا بله گفتن می تواند تاثیرات بسیار زیادی در روند زندگی اشخاص داشته باشد؛ از این رو دانش آموزان باید این نکته را درک کنند که به خاطر اختلاف نظر اطرافیان خود و یا ترس و خجالت از دیگران برخلاف عقاید و نطرات شخصی خود-که به آنها اطمینان دارند-عمل نکنند. آنها باید یاد بگیرند بعضی وقت ها محکم بگویند«نه» و این لازمه رشد در آنهاست

صرفه جویی و قناعت
(خدا اسراف کاران را دوست ندارد)

دانش آموزان در این سن معمولا به اهمیت صرفه جویی و قناعت آگاه نیستند؛ اما به سادگی و با یک توضیح مختصر می پذیرند که اسراف و تبذیر کار خوبی نیست و می تواند باعث بروز مشکلاتی گردد. آنها می توانند این نکته را دریابند که اگرچه زیاده روی در مصرف برخی چیزها شاید در مورد یک نفر چندان به نظر نیاید، اما هنگامی که آن را در دراز مدت و در مورد افراد بیشتری در نظر بگیریم، می تواند قابل توجه و سرسام آور باشد. اگر آنان از همین دوران قناعت و صرفه جویی در زندگی را فرابگیرند، می توان امیدوار بود که در آینده نیز در هر پست و شغلی که باشند، از هدر رفتن سرمایه های معنوی و مادی خود و جامعه جلوگیری کنند.

امانت داری
(امانت دار باشید)

دانش اموزان باید بیاموزند که از آنچه از دیگران در نزد آنان به امانت سپرده شده است، به خوبی نگهداری و مواظبت نمایند. این امانت می تواند یک وسیله مانند لوازم التحریر، یک کتاب، یک راز و یا هر چیز دیگری باشد.متاسفانه دانش آموزان در این سنین نسبت به این مسئله توجه کافی ندارند و در حفظ امانات بی دقتی و کاهلی می کنند که تکرار و استمرار آن می تواند آینده آنان را به مخاطره بیندازد. آنان در آینده باید امانت دار مسائل بزرگ و مهمی مانند فرزندان خود، اموال بیت المال، اسرار محرمانه و خیلی چیزهای دیگر باشند که عدم دقت و هوشیاری در حفظ آنها می تواند باعث به وجود آمدن عواقب جبران ناپذیر گردد.

حضرت رسول اکرم می فرماید: امانت داری موجب به دست آوردن روزی و خیانت موجب فراهم آوردن فقر است

مشورت
(و امرهم شوری بینهم)

نظرخواهی از افراد آگاه، با تجربه و دل سوز برای کسب هرچه بیشتر اطلاعات و تسلط و اشراف روی یک موضوع برای اتخاذ تصمیمات درست و دقیق را مشورت می گویند.

دانش آموزان باید این نکته را بدانند که هرکس را نباید در کارهای خود طرف مشورت قرار دهند.همان گونه که ذکر شد، وجود سه عامل مهم آگاهی،تجربه و دل سوزی در مشاور اجتناب ناپذیر است.

از آن جایی که دانش آموزان در این دوران از اندوخته ها و تجارب نسبتا پایینی برخوردارند، مشورت با افراد ذی صلاح باعث می گردد نسبت به برخی از جوانب و زوایای کار که احتمالا از دید آنها مخفی مانده است، آگاهی یابند و عجولانه تصمیمات نادرست و غیرمنطقی نگیرند. این امر سبب صرفه جویی در وقت و هزینه ها و در نتیجه پیشرفت آنها می گردد.

مشارکت و همکاری
(یک دست صدا ندارد)

مشارکت و همکاری در امور باعث تسهیل و دقت در کارها می شود، چه این که هیچ کس نمی تواند به تنهایی و بدون کمک دیگران از عهده تمامی مسائل خود برآید. نوجوانان در این سنین ناآگاهانه به رقابت های کاذب می پردازند و می خواهند همواره خود را از جنبه های مختلف، بهترین نشان دهند. آنها در فعالیت هایی مانند فعالیت های ورزشی، هنری، فرهنگی و... غالبا می خواهند خود را به تنهایی مطرح کنند که در نتیجه ممکن است دیگران مورد تحقیر قرار بگیرند. این مسائل موجب واردشدن ضربه های روحی و ضرر و زیان به فرد و جامعه می شود؛ بنابراین تشویق دانش آموزان به یک زندگی مشارکت آمیز و همکاری در کارها ضروری به نظر می رسد

در نیکی و پارسایی همدستی کنید(مائده، آیه2)

خویشتن داری
(مهم نیست)

نوجوانان در این مرحله از رشد مداوم در معرض تمسخر،دست انداختن و یا شوخی های نابجا توسط همسالان یا دیگران قرار می گیرند و این باعث ناراحتی و رنجیده شدن آنها می گردد. اگر این وقایع صورت نمی گرفت، بسیار خوب بود؛ اما واقعیت این است که چنین چیزی رخ می دهد و اغلب افراد در مواجهه با چنین وضعیت هایی زود از کوره در می روند و واکنش های شدیدی از خود بروز می دهند که باعث جریحه دار شدن احساسات خود و طرف مقابل می گردد. ما باید به آنان کمک کنیم تا به جای آن که در چنین مواردی قربانی احساسات منفی خود شوند، با بالا بردن سطح ظرفیت تحمل خود، احساسات منفی خود را کاهش بدهند و راه هایی برای مقابله با وضعیت ها و شرایط موجود بیابند.

اعتدال
(نه بیشتر،نه کمتر)

افراط و تفریط هردو از عوامل بازدارنده دست یابی به اهداف مورد نظر هستند. دانش آموزان معمولا در کارهایی مانند بازی کردن، تماشا کردن تلویزیون و خوابیدن، افراط می کندد و در کارهایی نظیر مطالعه، انجام کارهای خانه و ورزش تفریط می کنند که این باعث بروز مشکلات و عدم موفقیت آنها در کارها می شود. دانش آموزان باید یاد بگیرند همیشه در زندگی خود متعادل رفتار کنند. زیاده روی حتی در کارهای مثبت نیز ممکن است در طولانی مدت باعث دلزدگی از انجام آنها شود.

اعتدال را می توان به نوعی،یک نظم خاص در رفتار و در برخورد با پدیده ها در نظر گرفت که باعث می شود هر چیز در مکان و زمان مناسب خویش قرار گیرد.

ترس و شجاعت
(چرا بترسیم؟)

از آن جایی که دانش آموزان در این سنین هنوز دارای تفکرات عینی هستند، ترس و یا شجاعت آنها درباره مسائل اطراف شان پایه عقلی و منطقی محکمی ندارد، برای مثال ممکن است دانش آموزی که جدی و مستمر برای امتحان مطالعه می کند، در دید بعضی از دانش آموزان فردی ترسو تلقی شود و بر عکس دانش آموزی که به امتحان بی توجه است و یا دانش آموزی که دست به کارهای خطرناک مانند پریدن از یک ارتفاع بلند می زند، شخصی شجاع انگاشته شود. ما باید به دانش آموزان کمک کنیم تا بین مفاهیمی چون حماقت،شجاعت،ترس،اضطراب و نگرانی تفاوت قائل شوند تا با دیدی روشن تر درباره محیط اطراف خود تصمیم بگیرند و کارها را انجام دهند.

حسادت
(احسنت،خیلی خوب است)

یکی از مسائل مهم دانش آموزان در این سنین حسادت به یکدیگر است. حسادت به معنای عدم تمایل نسبت به بروز توانایی ها و ارزش ها از طرف دیگران است که شخص خود فاقد آنهاست. دانش آموزان باید بیاموزند که هر فردی دارای توانایی ها و استعدادهایی است که با سعی و تلاش می تواند در جهت تحقق و شکوفا ساختن آنها گام بردارد و هم چنین باید یاد بگیرند که به ارزش ها و توانایی های دیگران با دیدی مثبت بنگرند و از آنها در جهت ارتقای رشد و رسیدن به اهداف عالی خود استفاده کنند.

شادزیستی(طراوت و نشاط)
(با غم می جنگم)

در دوران نوجوانی از دریچه های مختلفی غم و اندوه بر افراد چیره می شود که غالبا پایه و اساس منطقی ندارد. آنها غالبا بدون شناخت در مورد جوانب مختلف یک پدیده دچار نگرانی می شوند که نتیجه آن اندوه و افسردگی است.شاد زیستی و طراوت و نشاط در دوران نوجوانی به دلیل شکل گیری بسیاری از صفات درونی و بیرونی در این سنین از اهمیت بالاتری برخوردار است. با غمگینی و افسردگی، نوجوانان نمی توانند از تمام ظرفیت خود برای رشد در جهات مختلف بهره مند شوند.

تمسخر
(خودت را مسخره کن)

تمسخر دیگران معمولا به صورت خنده های بی مورد، دادن القاب زشت و مضحک به دیگران و یا سر به سر گذاشتن افراد می باشد. بروز چنین حالت های ناپسندی در جامعه از سوی افراد، اجتناب ناپذیر است؛ بنابراین باید راهکارهایی اتخاذ گردد تا فرد در مواجهه با چنین رفتارهای نکوهیده ای، برخوردی مناسب داشته باشد؛ هم چنین باید به نوجوانان فهماند که مسخره کردن دیگران جدای از آنکه یک کار غیراخلاقی است، از قدر و ارزش خود آنها نیز خواهد کاست. تمسخر و استهزای دیگران و یا تحمل آن از سوی دیگران در هر دو حالت باعث انزوای شخصیت و فاصله گرفتن از کرامات انسانی می گردد.

ای اهل ایمان، نباید گروهی، گروه دیگر را مسخره و تحقیر کند(حجرات، آیه 10)

نظم و انضباط
(نظم،دروازه موفقیت)

به طور خیلی خلاصه، نظم عبارت است از قرار گرفتن هرچیز، کار و یا رفتاری در مکان و زمان مناسب خود. از آن جایی که نظم در امور، نقش به سزایی در به دست آوردن موفقیت برای هر فرد دارد، دانش آموزان باید با پی بردن به موضوع و تکرار و تمرین، در نظم دهی به رفتارهای خود، آن را به صورت یک عادت و قانون برای خود مجسم نمایند.

منبع:راه کارهای عملی آموزش اخلاق و مهارت های زندگی نوشته احمد ابراهیمی ناشر موسسه بوستان کتاب